Quyền phát sinh như thế nào — tự động hay phải nộp đơn

·

Hai nguyên tắc đối lập cùng tồn tại trong một đạo luật: quyền tác giả phát sinh tự động, còn sở hữu công nghiệp theo nguyên tắc ai nộp đơn trước.

Đây là điểm gây nhầm lẫn nhiều nhất trong toàn bộ pháp luật sở hữu trí tuệ, vì hai nguyên tắc hoàn toàn trái ngược nhau lại cùng nằm trong một đạo luật.

Quyền tác giả: phát sinh tự động

Quyền tác giả phát sinh kể từ khi tác phẩm được sáng tạo và thể hiện dưới một hình thức vật chất nhất định, không phân biệt nội dung, chất lượng, hình thức, phương tiện, ngôn ngữ, đã công bố hay chưa, đã đăng ký hay chưa.

Ba hệ quả thực tế:

  1. Bản nháp cũng được bảo hộ. Không có ngưỡng chất lượng. Một bức ảnh chụp vội bằng điện thoại được bảo hộ ngang một tác phẩm nhiếp ảnh giải thưởng.
  2. Không đăng ký vẫn có quyền. Bạn có thể kiện người xâm phạm mà chưa từng nộp hồ sơ nào.
  3. Ý tưởng chưa định hình thì chưa có quyền. Cốt truyện trong đầu bạn không được bảo hộ; bản thảo viết ra thì có.

Điều này bắt nguồn từ Công ước Berne, mà Việt Nam là thành viên từ ngày 26/10/2004. Nguyên tắc bảo hộ tự động là lý do một tác phẩm Việt Nam được bảo hộ ở Pháp mà không cần làm thủ tục gì ở Pháp.

Sở hữu công nghiệp: ai nộp đơn trước

Với sáng chế, kiểu dáng công nghiệp và nhãn hiệu, quyền chỉ phát sinh khi được cấp văn bằng bảo hộ. Khi nhiều người cùng nộp đơn cho cùng một đối tượng, văn bằng chỉ được cấp cho đơn hợp lệ có ngày ưu tiên hoặc ngày nộp đơn sớm nhất.

Hệ quả nghiệt ngã: người nghĩ ra trước nhưng nộp đơn sau sẽ thua. Việt Nam không áp dụng nguyên tắc "ai sáng tạo trước" như hệ thống first-to-invent cũ của Hoa Kỳ. Một doanh nghiệp bán hàng dưới một thương hiệu suốt mười năm mà không đăng ký hoàn toàn có thể bị người khác đăng ký nhãn hiệu đó và bị buộc dừng sử dụng chính cái tên mình đã gây dựng.

Đây là lý do lời khuyên "nộp đơn sớm" trong lĩnh vực sở hữu công nghiệp không phải là câu khách sáo mà là mô tả trực tiếp cách luật vận hành.

Ba trường hợp ngoại lệ trong nhánh sở hữu công nghiệp

Không phải mọi thứ trong nhánh này đều cần nộp đơn:

Quyền ưu tiên — cách mua thêm thời gian

Nguyên tắc nộp đơn đầu tiên được làm mềm bằng chế định quyền ưu tiên theo Công ước Paris. Nộp đơn đầu tiên ở một nước thành viên rồi nộp ở nước khác trong thời hạn quy định thì đơn sau vẫn được tính theo ngày nộp đơn đầu tiên:

Với sáng chế, hệ thống PCT còn kéo dài thời điểm phải quyết định vào từng quốc gia tới 30–31 tháng kể từ ngày ưu tiên. Đây là công cụ quan trọng nhất để doanh nghiệp vừa giữ chỗ vừa có thời gian kiểm chứng thị trường.

Bảng đối chiếu

Quyền tác giả Sở hữu công nghiệp
Quyền phát sinh khi nào Khi tác phẩm được định hình Khi được cấp văn bằng
Có cần nộp đơn không Không Có (trừ bí mật kinh doanh, tên thương mại)
Ai thắng khi trùng nhau Người sáng tạo trước Người nộp đơn trước
Chi phí bắt buộc Không Có
Bảo hộ tự động ở nước ngoài Có, qua Công ước Berne Không

Văn bản được dẫn

Nguồn dẫn