Khi nào được dùng tác phẩm mà không cần xin phép
·
Việt Nam không có "fair use" kiểu Mỹ mà có danh sách trường hợp cụ thể kèm ba điều kiện chung. Hiểu nhầm điều này là nguồn gốc của rất nhiều rắc rối.
Đây là chỗ hệ thống pháp luật Việt Nam khác căn bản với Hoa Kỳ, và cũng là chỗ người dùng nội dung hay viện dẫn sai.
Việt Nam không có "fair use"
Hoa Kỳ áp dụng học thuyết fair use — một chuẩn mở với bốn yếu tố cân nhắc, để toà án quyết định từng vụ. Việt Nam theo mô hình châu Âu lục địa: luật liệt kê cụ thể các trường hợp được sử dụng tự do, và những gì không nằm trong danh sách thì không được.
Hệ quả trực tiếp: câu "video của tôi là fair use vì có bình luận và mang tính chuyển hoá" không phải là lập luận pháp lý có giá trị tại Việt Nam. Bạn phải chỉ ra được trường hợp cụ thể trong luật mà hành vi của mình rơi vào.
Ba điều kiện chung áp dụng cho mọi ngoại lệ
Kể cả khi hành vi của bạn nằm trong danh sách, nó vẫn phải thoả mãn cả ba:
- Không mâu thuẫn với việc khai thác bình thường tác phẩm.
- Không gây phương hại bất hợp lý đến lợi ích hợp pháp của tác giả, chủ sở hữu quyền tác giả.
- Phải thông tin về tên tác giả và nguồn gốc, xuất xứ của tác phẩm.
Điều kiện thứ ba đáng chú ý: ghi nguồn là nghĩa vụ bắt buộc kèm theo, không phải thứ thay thế được sự cho phép. Rất nhiều người hiểu ngược — nghĩ rằng ghi nguồn thì được dùng thoải mái.
Các trường hợp sử dụng không phải xin phép, không phải trả tiền
Danh sách tại Điều 25 gồm những nhóm chính:
- Tự sao chép một bản để nghiên cứu khoa học, học tập của cá nhân, không nhằm mục đích thương mại. Lưu ý: một bản, cá nhân, phi thương mại — cả ba điều kiện đều phải có.
- Trích dẫn hợp lý tác phẩm để bình luận, giới thiệu hoặc minh hoạ trong tác phẩm của mình.
- Trích dẫn để viết báo, dùng trong ấn phẩm định kỳ, chương trình phát sóng, phim tài liệu.
- Sử dụng trong hoạt động giảng dạy, không nhằm mục đích thương mại.
- Sao chép để lưu trữ trong thư viện với mục đích nghiên cứu.
- Biểu diễn trong các buổi sinh hoạt văn hoá, tuyên truyền cổ động không thu tiền dưới bất kỳ hình thức nào.
- Chụp ảnh, truyền hình tác phẩm tạo hình, kiến trúc, nhiếp ảnh, mỹ thuật ứng dụng trưng bày tại nơi công cộng nhằm giới thiệu hình ảnh tác phẩm đó.
- Chuyển tác phẩm sang chữ nổi hoặc ngôn ngữ khác cho người khiếm thị — nhóm ngoại lệ được mở rộng sau khi Việt Nam gia nhập Hiệp ước Marrakesh, có hiệu lực từ 06/3/2023.
Ngoài ra Điều 26 quy định nhóm trường hợp không phải xin phép nhưng phải trả tiền bản quyền, chủ yếu liên quan đến việc tổ chức phát sóng sử dụng tác phẩm đã công bố.
"Trích dẫn hợp lý" là bao nhiêu
Luật không đưa ra con số. Không có quy tắc "dưới 10% thì được" hay "dưới 30 giây thì được" — những con số này lưu truyền trên mạng nhưng không có cơ sở pháp lý tại Việt Nam.
Thay vào đó hãy tự kiểm tra bằng ba điều kiện chung ở trên. Câu hỏi cốt lõi là: phần bạn trích có thay thế được việc người đọc tìm đến tác phẩm gốc không? Trích một đoạn để bình luận thì không. Trích phần cốt lõi khiến người ta không cần đọc bản gốc nữa thì có — và như vậy là mâu thuẫn với việc khai thác bình thường tác phẩm.
Lưu ý riêng cho chương trình máy tính
Các ngoại lệ ở Điều 25 không áp dụng đầy đủ cho chương trình máy tính theo cách chúng áp dụng cho tác phẩm khác. Sao chép phần mềm "để nghiên cứu cá nhân" không phải là lá chắn an toàn như với một cuốn sách.
Khi không chắc
Ba lựa chọn an toàn theo thứ tự chi phí tăng dần: dùng tác phẩm đã thuộc về công chúng; dùng tác phẩm có giấy phép mở rõ ràng và lưu lại bằng chứng về giấy phép; hoặc xin phép trực tiếp bằng văn bản. Chi phí của việc xin phép hầu như luôn thấp hơn chi phí của một tranh chấp.
Văn bản được dẫn
- Văn bản hợp nhất 67/VBHN-VPQH Luật Sở hữu trí tuệ — Còn hiệu lực