Tác phẩm thuộc về công chúng — và những giới hạn ít ai để ý

·

Hết thời hạn bảo hộ quyền tài sản không có nghĩa là muốn làm gì cũng được. Quyền nhân thân tồn tại vô thời hạn, và bản in mới có thể có lớp quyền riêng.

Khi thời hạn bảo hộ quyền tài sản kết thúc, tác phẩm thuộc về công chúng. Ai cũng được sử dụng mà không phải xin phép và không phải trả tiền. Nhưng "thuộc về công chúng" không đồng nghĩa với "vô chủ hoàn toàn", và ba giới hạn dưới đây thường bị bỏ qua.

Giới hạn 1 — Quyền nhân thân vẫn còn, vĩnh viễn

Quyền đặt tên cho tác phẩm, quyền đứng tên và quyền bảo vệ sự toàn vẹn của tác phẩm được bảo hộ vô thời hạn.

Nghĩa là ngay cả với một tác phẩm ra đời từ thế kỷ trước:

In lại Truyện Kiều và bán thì hoàn toàn hợp pháp. In lại Truyện Kiều rồi ghi tên mình là tác giả thì không.

Giới hạn 2 — Bản in mới có thể có lớp quyền riêng

Đây là chỗ dễ nhầm nhất. Bản thân tác phẩm gốc đã thuộc về công chúng, nhưng một ấn bản cụ thể có thể chứa những phần được bảo hộ độc lập:

Một bản giao hưởng của Beethoven đã thuộc về công chúng, nhưng bản thu âm năm 2020 của một dàn nhạc thì không. Dùng bản thu đó làm nhạc nền vẫn là hành vi cần xin phép.

Cách xử lý an toàn: khi muốn dùng tác phẩm thuộc về công chúng, hãy tìm về bản gốc hoặc bản đã hết hạn, đừng lấy ấn bản hiện đại rồi cho rằng vì tác phẩm cũ nên dùng thoải mái.

Giới hạn 3 — Tác phẩm văn học, nghệ thuật dân gian

Tác phẩm văn học, nghệ thuật dân gian có chế độ riêng. Việc sử dụng phải dẫn chiếu xuất xứ loại hình tác phẩm và địa danh của cộng đồng cư dân nơi tác phẩm được hình thành. Đây không phải quyền tài sản theo nghĩa thông thường nhưng vẫn là nghĩa vụ pháp lý khi khai thác.

Cách xác định một tác phẩm đã thuộc về công chúng chưa

Ba bước:

  1. Xác định loại tác phẩm — điện ảnh, nhiếp ảnh, mỹ thuật ứng dụng, khuyết danh áp dụng quy tắc 75/100 năm; các loại còn lại áp dụng suốt đời tác giả cộng 50 năm.
  2. Tìm mốc thời gian tương ứng — ngày tác giả mất, hoặc ngày công bố lần đầu và ngày định hình.
  3. Cộng số năm rồi làm tròn tới 31/12 của năm chấm dứt. Tác phẩm thuộc về công chúng từ ngày 01/01 năm kế tiếp.

Bạn có thể chạy tính toán này bằng công cụ tính thời hạn bảo hộ.

Với tác phẩm đồng tác giả, mốc là năm đồng tác giả cuối cùng qua đời — một chi tiết dễ khiến người ta tính nhầm cả chục năm.

Lưu ý về tính lãnh thổ

Thời hạn bảo hộ khác nhau giữa các quốc gia. Một tác phẩm đã thuộc về công chúng tại Việt Nam có thể vẫn còn được bảo hộ ở nước khác, và ngược lại. Nếu nội dung của bạn phát hành ra thị trường quốc tế, hãy kiểm tra theo pháp luật của thị trường đó chứ không chỉ theo luật Việt Nam.

Vì sao public domain đáng quan tâm

Đây là nguồn tài nguyên hợp pháp và miễn phí lớn nhất cho người làm nội dung: văn học cổ điển, nhạc cổ điển, tranh của các danh hoạ đã qua đời từ lâu, tư liệu lịch sử. Trong bối cảnh mọi hình ảnh và đoạn nhạc trên internet đều tiềm ẩn rủi ro bản quyền, biết cách xác định và khai thác đúng phần thuộc về công chúng là một kỹ năng thực tế đáng có.

Văn bản được dẫn

Nguồn dẫn