Bản quyền phần mềm và mã nguồn mở dưới góc nhìn luật Việt Nam

·

Chương trình máy tính được bảo hộ như tác phẩm văn học. Giấy phép mã nguồn mở là hợp đồng có điều kiện — vi phạm điều kiện thì mất luôn quyền sử dụng.

Phần mềm được bảo hộ như thế nào

Chương trình máy tính được bảo hộ như tác phẩm văn học, bất kể được thể hiện dưới dạng mã nguồn hay mã máy. Quyền phát sinh tự động khi mã được viết ra, không cần đăng ký.

Hệ quả trực tiếp: quyền tác giả bảo hộ đoạn mã cụ thể, không bảo hộ thuật toán hay chức năng mà mã đó thực hiện. Người khác hoàn toàn có quyền viết lại phần mềm có cùng chức năng bằng mã của riêng họ. Đây là lý do có nhiều phần mềm cùng làm một việc mà không ai xâm phạm ai.

Muốn bảo hộ ý tưởng kỹ thuật đằng sau, bạn cần con đường khác: sáng chế cho giải pháp kỹ thuật có sử dụng phần mềm, hoặc bí mật kinh doanh cho phần không bộc lộ ra ngoài.

Đăng ký phần mềm tại Cục Bản quyền tác giả

Mức phí là 600.000 đồng — cao nhất trong biểu phí tại Thông tư 211/2016/TT-BTC. Hồ sơ nộp kèm mã nguồn hoặc mã máy cùng bản mô tả.

Có nên đăng ký không? Nếu phần mềm là tài sản cốt lõi của doanh nghiệp thì nên, vì hai lý do thực tế: bạn có chứng cứ về quyền sở hữu tại một thời điểm xác định, và bạn có giấy tờ để dùng khi định giá tài sản, gọi vốn hoặc chuyển nhượng.

Nhưng đừng nhầm: đăng ký không thay thế được việc quản trị mã nguồn tốt. Lịch sử commit trong kho mã có xác thực, kèm hợp đồng chuyển giao quyền với lập trình viên, thường là bộ chứng cứ mạnh hơn.

Giấy phép mã nguồn mở dưới góc nhìn luật Việt Nam

Giấy phép mã nguồn mở như MIT, Apache 2.0, GPL không phải là "từ bỏ bản quyền". Ngược lại — chúng dựa trên quyền tác giả để hoạt động. Tác giả giữ nguyên quyền, và cấp cho bạn quyền sử dụng kèm điều kiện.

Trong khuôn khổ pháp luật Việt Nam, đây là dạng chuyển quyền sử dụng không độc quyền với các điều kiện đi kèm. Nếu bạn vi phạm điều kiện của giấy phép, quyền sử dụng chấm dứt — và khi đó việc bạn tiếp tục dùng mã trở thành hành vi sao chép không được phép, tức là xâm phạm quyền tác giả.

Ba nhóm giấy phép và nghĩa vụ thực tế

Nhóm dễ tính (MIT, BSD, Apache 2.0). Bạn được dùng, sửa, phân phối, kể cả trong sản phẩm thương mại đóng mã nguồn. Nghĩa vụ tối thiểu: giữ lại thông báo bản quyền và văn bản giấy phép. Đây là nghĩa vụ đơn giản nhất mà cũng bị vi phạm nhiều nhất — rất nhiều sản phẩm thương mại Việt Nam dùng thư viện MIT mà không kèm tệp giấy phép ở đâu cả.

Apache 2.0 có thêm điều khoản về sáng chế và yêu cầu ghi rõ các thay đổi đã thực hiện.

Nhóm copyleft mạnh (GPL, AGPL). Nếu bạn phân phối phần mềm có chứa mã GPL, toàn bộ tác phẩm phái sinh phải được phát hành theo cùng giấy phép, kèm mã nguồn. AGPL mở rộng nghĩa vụ này sang cả trường hợp cung cấp phần mềm qua mạng — nghĩa là một dịch vụ web dùng mã AGPL cũng phát sinh nghĩa vụ, dù bạn không "phân phối" gì cả theo nghĩa truyền thống.

Đây là rủi ro thực sự với doanh nghiệp phần mềm Việt Nam: một thư viện AGPL lẫn trong sản phẩm SaaS có thể buộc bạn phải mở mã nguồn toàn bộ dịch vụ.

Nhóm copyleft yếu (LGPL, MPL). Nghĩa vụ mở mã giới hạn ở phần thư viện được sửa đổi, không lan sang toàn bộ sản phẩm.

Việc tối thiểu nên làm

  1. Lập danh mục thư viện đang dùng và giấy phép của từng thư viện. Công cụ quét phụ thuộc làm được việc này tự động; chạy nó trong quy trình tích hợp liên tục.
  2. Đặt quy tắc rõ ràng về giấy phép nào được dùng. Với sản phẩm thương mại đóng mã, thường là: cho phép MIT, BSD, Apache 2.0; cấm GPL và AGPL trừ khi được duyệt riêng.
  3. Kèm tệp thông báo giấy phép trong sản phẩm phát hành. Rẻ, dễ, và là nghĩa vụ pháp lý thực sự.
  4. Ràng buộc trong hợp đồng với nhà thầu phần mềm rằng họ chịu trách nhiệm về giấy phép của mã họ bàn giao.

Khi bạn phát hành mã nguồn mở

Nếu bạn là bên phát hành, hãy chú ý ba điều: bạn phải thực sự sở hữu quyền tài sản với toàn bộ mã (kiểm tra lại hợp đồng với nhân viên và nhà thầu); quyền nhân thân của tác giả vẫn còn dù mã đã mở, nên thông tin tác giả phải được giữ; và việc chọn giấy phép nên là quyết định có chủ đích về mô hình kinh doanh, không phải sao chép tệp LICENSE của dự án khác.

Văn bản được dẫn

Nguồn dẫn